Programy rządowe a zwrot pomocy – kiedy sprawa publiczna staje się prywatną?

Programy wsparcia rządowego, finansowane z publicznych środków i realizowane przez państwowe spółki, często zaczynają jako inicjatywy o charakterze publicznym. Jednak gdy dochodzi do sporów – na przykład braku wypłaty lub żądania zwrotu z odsetkami – relacja ta szybko zmienia się w czysto prywatną sprawę między przedsiębiorcą a podmiotem wdrażającym program. Jak zauważają eksperci, taki mechanizm ma swoje zalety, ale też rodzi liczne kontrowersje.

Prywatyzacja programów rządowych – mechanizm w działaniu

Gdy rząd ogłasza programy osłonowe, takie jak mrożenie cen energii dla MŚP, podkreśla ich publiczny charakter. W maju 2024 r. na stronie gov.pl informowano o przyjęciu projektu ustawy w tej sprawie przez Radę Ministrów. Spółki energetyczne zobowiązano do stosowania maksymalnych cen, a przedsiębiorcy musieli rozliczać otrzymaną pomoc na specjalnych formularzach.

Po kilkunastu miesiącach niektóre firmy otrzymały wezwania do dopłat – nawet kilkudziesięciu tysięcy złotych – za błędy w dokumentach. Rzeczniczka MŚP, Agnieszka Majewska, odmówiła interwencji, argumentując, że chodzi o relację cywilną między firmą a sprzedawcą energii. To klasyczny przykład „prywatyzacji” programu: z publicznego staje się on sprawą prywatną, podlegającą prawu cywilnemu, nie administracyjnemu.

Podobne zjawisko obserwowaliśmy w programach antykryzysowych z czasów pandemii. W czerwcu 2021 r. premier Mateusz Morawiecki prezentował działania realizowane przez Polski Fundusz Rozwoju (PFR), Bank Gospodarstwa Krajowego i Agencję Rozwoju Przemysłu jako sukces rządu. Gdy jednak dochodziło do odmowy wypłaty, sprawy trafiały do sądów cywilnych, a nie administracyjnych – co potwierdziły orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. postanowienie z 5 października 2021 r., sygn. I GSK 1154/21).

Państwowe subwencje jako relacje cywilne – orzecznictwo i kontrowersje

Orzecznictwo sądowe konsekwentnie uznaje, że decyzje podmiotów jak PFR mają charakter cywilnoprawny. NSA w postanowieniu z 10 października 2022 r. (sygn. I GSK 1443/22) odrzucił argumenty Rzecznika Praw Obywatelskich, prof. Marcina Wiącka, który domagał się kontroli administracyjnej. Sąd stwierdził, że realizacja zadań publicznych odbywa się tu w sferze prawa prywatnego, bez elementów władczych.

Prawnicy wskazują: „Przewaga instytucjonalna PFR nad beneficjentami, wykonywanie zadań publicznych oraz jednostronne podejście wskazują na administracyjnoprawny charakter tej relacji”. Mimo to, orzecznictwo utrwaliło pogląd przeciwny, co oznacza, że spory o zwrot subwencji toczą się przed sądami cywilnymi. Część z nich kwestionuje nawet legitymację PFR do dochodzenia zwrotów, co rodzi podejrzenia luki systemowej.

Korekty faktur i brak jednolitej procedury – przykłady z energetyki

W przypadku programu mrożenia cen energii, spółki jak PGE Obrót wysyłają korekty faktur za błędy w formularzach pomocy publicznej. Biuro prasowe PGE informuje, że każda sprawa jest rozpatrywana indywidualnie, bez ogólnej instrukcji. Brak jednolitej procedury administracyjnej oznacza, że firmy nie mogą liczyć na zasady KPA, takie jak rozstrzyganie wątpliwości na korzyść strony.

Agnieszka Majewska, rzeczniczka MŚP, zwraca uwagę: „Drobny błąd formalny nie powinien przekreślać dostępu do pomocy publicznej”.

Zalety i wady reżimu cywilnoprawnego dla przedsiębiorców

Choć „prywatyzacja” programów budzi kontrowersje, ma też pozytywne strony:

• Szybsza obsługa: cywilnoprawny model zapewnia większą elastyczność i krótszy czas na wsparcie.
• Lepsza ochrona w sporach: w postępowaniu cywilnym strony są równe, a sąd niezależny od władzy wykonawczej.
• Możliwości obrony: W przeciwieństwie do administracyjnego, proces cywilny pozwala na argumenty słusznościowe, wstrzymanie wykonania do wyroku i udział prokuratora czy organizacji pozarządowych (art. 59–63 k.p.c.).

Z drugiej strony, brak interwencji rzecznika MŚP i wyższe koszty procesowe to minusy. Propozycje rozszerzenia uprawnień rzecznika (np. na wzór rzecznika konsumentów) pojawiają się w projektach nowelizacji, choć budzą opory resortów.

Podsumowanie – jak chronić się w sporach z państwowymi programami?

Programy rządowe często ewoluują w relacje prywatne, co wymaga od przedsiębiorców czujności przy składaniu wniosków. W razie wezwań do zwrotów warto skonsultować sprawę z prawnikiem, by ocenić szanse na obronę w sądzie cywilnym.

Jeśli Twoja firma zmaga się z podobnymi problemami – zwrotem subwencji czy korektą faktur – zapraszamy do kontaktu. Analizujemy umowy, reprezentujemy w sporach i pomagamy unikać błędów.

autor: Gabriel Jackowski (za prawo.pl)