Sąd Najwyższy nie jest przełożonym Trybunału Konstytucyjnego ani sądem odwoławczym od jego rozstrzygnięć. Nie może też przejmować spraw zastrzeżonych dla sądu dyscyplinarnego TK tylko dlatego, że dotyczą sędziów. Spór o kontrolę zarządzeń odsuwających sędziów Trybunału od wykonywania obowiązków dotyka podstawowej zasady państwa prawa: każdy organ, także Sąd Najwyższy, musi wskazać przepis, który upoważnia go do działania.

Nie chodzi o zapewnienie sędziom Trybunału bezkarności. Chodzi o odpowiedź na pytanie, kto i w jakim trybie może oceniać ich odpowiedzialność oraz decydować o wykonywaniu przez nich obowiązków. Nawet uzasadnione przekonanie, że doszło do naruszenia prawa, nie daje dowolnemu organowi uprawnienia do jego naprawienia. Takie ograniczenie wynika wprost z art. 7 Konstytucji RP.

„Najwyższy” nie znaczy nadrzędny wobec Trybunału

Konstytucja nie tworzy jednej hierarchii wszystkich sądów i trybunałów, na której szczycie znajdowałby się Sąd Najwyższy. Art. 183 ust. 1 Konstytucji RP powierza SN nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania. Trybunału Konstytucyjnego ten nadzór nie obejmuje. Zadania TK określa przede wszystkim art. 188 Konstytucji RP, powierzając mu kontrolę zgodności prawa z Konstytucją i innymi aktami wyższego rzędu.

Samo stwierdzenie, że Trybunał nie podlega nadzorowi SN, nie rozstrzyga jednak każdej sprawy dotyczącej jego sędziów. Art. 183 ust. 2 Konstytucji RP przewiduje wykonywanie przez Sąd Najwyższy także innych czynności określonych w Konstytucji i ustawach. Dlatego w konkretnym sporze trzeba sprawdzić, czy istnieje szczególna podstawa ustawowa pozwalająca SN orzekać.

Brak ogólnego zwierzchnictwa nie wyklucza każdej szczególnej kompetencji. Wyklucza natomiast jej domniemywanie wyłącznie z pozycji i nazwy Sądu Najwyższego.

Sędziowie TK odpowiadają dyscyplinarnie przed Trybunałem

W sprawach odpowiedzialności dyscyplinarnej ustawodawca wskazał właściwy organ wprost. Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego sędzia TK odpowiada dyscyplinarnie przed Trybunałem. Ustawa określa również obie instancje postępowania: art. 25 ust. 1 przewiduje orzekanie w pierwszej instancji przez trzech sędziów TK, a w drugiej – przez pięciu sędziów TK. Nie wskazuje Sądu Najwyższego jako instancji odwoławczej.

To zasadniczy argument przeciwko przejmowaniu tych spraw przez SN. Właściwość sądu dyscyplinarnego została już uregulowana. Nie jest to luka, którą można swobodnie wypełnić przepisami dotyczącymi innych sędziów.

Dodatkowo art. 27a § 1 pkt 1 ustawy o Sądzie Najwyższym, określający sprawy dyscyplinarne należące do Izby Odpowiedzialności Zawodowej, nie wymienia ustawy o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Wzmacnia to argument, że Izba nie ma ogólnego uprawnienia do rozpoznawania spraw dyscyplinarnych sędziów TK.

Czy odsunięcie od obowiązków to odrębna sprawa?

Najważniejsza wątpliwość dotyczy charakteru zarządzenia o natychmiastowej przerwie w czynnościach sędziego. Nie jest ono karą dyscyplinarną ani rozstrzygnięciem o winie.

Art. 130 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych przewiduje możliwość doraźnego odsunięcia sędziego od wykonywania obowiązków w określonych sytuacjach, najwyżej na miesiąc, do czasu wydania uchwały przez sąd dyscyplinarny. Jest to środek tymczasowy. Art. 130 § 3 tej samej ustawy powierza rozstrzygnięcie o zawieszeniu sędziego albo uchyleniu zarządzenia właśnie sądowi dyscyplinarnemu.

Jeżeli przyjmiemy, że ten mechanizm może być odpowiednio stosowany wobec sędziego TK, należy ustalić, który organ pełni wobec niego funkcję sądu dyscyplinarnego. Odpowiedź wynikająca z art. 25 ust. 1 ustawy o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego prowadzi do Trybunału, a nie do Sądu Najwyższego.

Jest to wniosek z łącznego odczytania przepisów. Ustawa nie zawiera osobnej, wyraźnej regulacji powierzającej TK kontrolę takiej przerwy w czynnościach. Spór wymaga więc interpretacji, ale nie daje podstaw do pominięcia szczególnej regulacji dotyczącej sądu dyscyplinarnego sędziów Trybunału.

Odesłanie do innej ustawy nie przenosi automatycznie sprawy do SN

Źródłem wątpliwości mogą być przepisy pozwalające korzystać z regulacji dotyczących innych sędziów. Art. 19 ustawy o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego przewiduje w sprawach nieuregulowanych odpowiednie stosowanie przepisów dotyczących praw i obowiązków sędziów Sądu Najwyższego. Z kolei art. 30 tej ustawy pozwala w nieuregulowanym zakresie odpowiednio stosować w postępowaniu dyscyplinarnym przepisy Prawa o ustroju sądów powszechnych oraz Kodeksu postępowania karnego.

Kluczowe są dwa ograniczenia: „w sprawach nieuregulowanych” oraz „odpowiednio”. Nie jest to nakaz przeniesienia całego systemu odpowiedzialności innych sędziów na sędziów TK. Odesłanie służy uzupełnieniu regulacji, a nie zastąpieniu rozwiązań wyraźnie przyjętych dla Trybunału.

Z art. 19 i art. 30 ustawy o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego nie należy wyprowadzać kompetencji SN, która wypierałaby właściwość sądu dyscyplinarnego określoną w art. 25 ust. 1 tej ustawy. Możliwość zastosowania określonego mechanizmu proceduralnego nie oznacza jeszcze, że trzeba przejąć również organ właściwy dla innej grupy sędziów.

Przeciwny pogląd wymagałby wykazania, że kontrola przerwy w czynnościach jest odrębną sprawą służbową, pozostającą poza szczególną właściwością dyscyplinarną TK, oraz wskazania podstawy powierzenia jej SN. Musiałby również wyjaśnić, dlaczego przy stosowaniu art. 130 § 3 Prawa o ustroju sądów powszechnych należy pominąć sąd dyscyplinarny przewidziany dla sędziów Trybunału.

Samo powołanie określonego przepisu w zarządzeniu nie przesądza, który sąd może je kontrolować. Podstawa kompetencji musi wynikać z prawa, a nie z wyboru dokonanego przez autora zarządzenia. Tego wymaga art. 7 Konstytucji RP.

Wadliwe zarządzenie nie daje każdemu sądowi prawa do jego uchylenia

Trzeba wyraźnie oddzielić dwie kwestie:

• czy zarządzenie odsuwające sędziego TK od obowiązków było zgodne z prawem,
• czy Sąd Najwyższy był właściwy do jego kontroli.

Można kwestionować właściwość SN i jednocześnie uznawać, że samo zarządzenie budzi poważne zastrzeżenia. Osobnej oceny wymaga zarówno dopuszczalność zastosowania wobec sędziego TK mechanizmu z art. 130 Prawa o ustroju sądów powszechnych, jak i uprawnienie osoby wydającej zarządzenie oraz spełnienie przesłanek odsunięcia od obowiązków.

Brak kompetencji SN nie legalizuje zarządzenia. Wadliwość zarządzenia nie tworzy natomiast kompetencji SN. Zasada działania na podstawie i w granicach prawa, wyrażona w art. 7 Konstytucji RP, obowiązuje także wtedy, gdy organ chce usunąć skutki cudzego naruszenia.

Nie należy również utożsamiać argumentu o braku właściwości z automatycznym wnioskiem, że wydane przez SN postanowienie nie wywołuje żadnych skutków. To odrębne zagadnienie, wymagające oceny konkretnego rozstrzygnięcia i właściwych reguł postępowania.

Sąd Najwyższy nie jest instancją odwoławczą od wyroków TK

W odniesieniu do orzeczeń Trybunału granica jest wyraźna. Art. 190 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że mają one moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Nie istnieje zwykła droga odwołania od wyroku TK do Sądu Najwyższego.

Nie należy jednak rozszerzać tej zasady na każdą sprawę, w której pojawia się osoba sędziego Trybunału. Prywatny spór cywilny sędziego nie jest tym samym co kontrola działalności TK. Również art. 196 Konstytucji RP ustanawia szczególne warunki pociągnięcia sędziego Trybunału do odpowiedzialności karnej, a nie całkowite wyłączenie tej odpowiedzialności.

Dlatego twierdzenie, że SN nigdy nie może rozpoznać żadnej sprawy dotyczącej sędziego TK, byłoby zbyt szerokie. Istotą problemu jest brak ogólnego zwierzchnictwa nad Trybunałem oraz brak podstaw do przejmowania kompetencji zastrzeżonych dla jego organów.

Granice kompetencji obowiązują także Sąd Najwyższy

W naszej ocenie silniejsze argumenty przemawiają za tym, że kontrola przerwy w czynnościach sędziego TK – jeżeli ten mechanizm w ogóle może znaleźć wobec niego zastosowanie – powinna należeć do sądu dyscyplinarnego TK, a nie do Sądu Najwyższego. Przemawia za tym łączne odczytanie art. 25 ust. 1 i art. 30 ustawy o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego oraz art. 130 § 3 Prawa o ustroju sądów powszechnych.

Nie jest to argument za bezkarnością ani za wyłączeniem Trybunału spod prawa. Przeciwnie: odpowiedzialność powinna być realizowana przez organ, któremu prawo rzeczywiście ją powierza.

Autorytet Sądu Najwyższego nie zastępuje podstawy prawnej. Państwo prawa wymaga nie tylko reakcji na naruszenia, lecz także przestrzegania granic przez tych, którzy te naruszenia oceniają. Art. 7 Konstytucji RP nie przewiduje dla Sądu Najwyższego wyjątku.

autor: Gabriel Jackowski